Encara que a Onset no le bague guaire d'escribir, poquet a poquet, continamos o nuestro camín. Parlemos güe d'El cant dels ocells (O canto d'os paxaros), que ye una canta tradizional catalana, propia de Nadal que chira arredol d'o naximiento d'o ninón Chesús. Pero que se fizo popular por tot o mundo con o violoncelista Pau Casals (1876-1973) y dende alabez, encara más conoxita, se'n ha feito buena cosa de versions más (tantas que mesmo una d'Operación Triunfo en fizo una). Muita chen crei que ye obra de Casals, pero no ye pas asinas. Ista canta -antes más, como siñalamos, propia de Nadal- ye güe un simbolo de paz.
Se conox que una d'as letras orichinals ye ista:
En veure despuntar el major lluminar, en la nit més joiosa els ocellts cantant a festejar-lo van amb sa veu melidrosa. Els ocellets cantant a festejar-lo van amb sa veu melidrosa.
L'ocell rei de l'espai va pels aires volant cantant amb melodia dient Jesús és nat per treure'ns del pecat i dar-nos alegria. Dient Jesús és nat per treure'ns del pecat i dar-nos alegria.
Cantava la perdiu. Me'n vaig a fer el niu dins d'aquesta establida per veure l'Infant com està tremolant en braços de Maria. Per veure l'Infant com està tremolant en braços de Maria.
Aquí l'adaptazión de Lluís Llach (1994), en plena guerra de Bosnia:
En veure despuntar el major lluminar en la nit més hermosa els ocellets cantant a festejar-lo van en sa veu melindrosa.
A l'alba partiran Mediterrània enllà amb ales amoroses els ocellets cantant el seu consol duran als infants orfes de Bòsnia.
Aquí lo propio Pau Casals:
Tamién os bascos -concretamén, Mikel Laboa- adedicón una canta a os paxaros, simbolos de libertá y de paz...
De nuebas altros lugars y lugarons que recorrer. En ista ocasión no diré pas cuál ye o lugar. Sí, imos a chugar un poquet(os onsos -y os onsez encara más- son prou enchugarditos)
Aquí una preziosa muestra d'un puen mediebal
Sí que podemos siñalar que o lugar tiene güeito letras...
y que as suyas chamineras se mantienen prou dreitas
Cuántas menazas y periglos no encorren a las luengas minoritarias! Ne b'ha buena cosa. Si las metésenos una dezaga d'altra feríanos una ringlera quilometrica. Antiparte, cal parar cuenta que en son de tota mena. En iste post, me'n referiré a una d'ellas: que no ye que o calco d'a sintaxis, d'as construzions u o lexico d'a luenga gran. No dixa d'estar una interferenzia periglosa. Ye, por altra parte, un fenomeno que ye alcanzando a luengas como lo catalán, l'asturiano u -prou que sí- l'aragonés. Sobre ixas dos primeras luengas fa poco que s'ha publicato dos libros que miran de dezir "prou", que cal mirar d'impedir ixe abanze de castellanismos que, como una pasa, miran d'abracar tot a piet plano. Ye una menaza que ye común -por diferens causas- tanto a la parlas aragonesas como a o modelo estándar(d). En o caso nuestro, encara no s'ha feito garra treballo. Por ixo he pensato de fer bella coseta sobre o tema y dixar o camín ubierto batalero pa, entre toz, continar recorrendo-lo. Por ixo se podrían meter-ne arrienda más, d'exemplos, y complementar-las encara más, pero o nuestro obchetibo, siempre dende o respeto, a rigor y ubierto de tot, no ye que dibulgatibo y mira d'aturar que ixas formas se posen y se coflen bien espanchiguiatas en a nuestra luenga. Cal rechirar a nuestra luenga, mirar de sacar-ie tota a palluza que i campa, sacar-ie o grano, pero antes cal porgar -millor si ye a escape-. Alabez sacaremos buena cosa de palluzota que emplena y embolica a nuestra luenga. Ye nezesario que nos quedemos nomás que con o grano.
1. Chitar de menos Ista construzión no dixa d'estar un calco d'a castellana "echar de menos". A nuestra, que ye a propia, yetrobar a faltar, trobar en falta. Mesmo se puede sentir -yo l'he sentito- encontrar a faltar. Antiparte, a nuestra forma ye chirmana d'a catalana trobar a faltar. Por altro costato, en castellano a forma echar de menos no ye que una mala adaptazión d'o portugués, que en a luenga nuestra tornaríanos a repetir.
2. Dende lugo / dende luego Un cuan siente isto bien se puede pensar que ye belún que biene dende Lugo, ziudá gallega. Somos debán d'un altro calco. En iste caso: desde luego. Cal recurrir a o castellano pa dezir desde luego? No cal fer-lo. Debán de dende lugo que tiens razón: cal fer-lo asinas; bien debería estar: prou que tiens razón: cal fer-lo asinas. Por tanto, o nuestro prou que (que tamién ye -encara- de buen sentir) ha d'abentar bien lueñes o dende lugo/luego.
Lugo
3. Chitar a trafegar Iste exemplo (u os deribatos que en salga) publicato ye, a o mío parixer, una aberrazión. Un altro calco, parola por parola, d'o castellano "echar a perder" (antiparte mal feito, porque, como siñalemos fa bel tiempo, trafegar (u tresbatir)ye una cosa y perder ye una altra). O caso ye que en aragonés tenemos una parola que quiere dezir ixo y, que tamién, se fa serbir en un territorio bien amplo, mesmo en zonas de luenga castellana con aragonesismos. No ye altra que malmeter. Ye una parola biba, que se puede sentir, que ye comoda -como adubir, que con una parola denominamos un conzepto complexo-, que ye clara y exacta. A más d'un le abrán dito malmetedor, no fas más que malmeter a comida, ya pasarás fambre! Paremos cuenta que malmeter existe en castellano con altros significatos a os aragoneses.
4. Treballar ta altri/atri/otri Sería interesán que antes no se faiga, mirar d'aturar posibles formas como treballar ta un terzero u treballar por cuenta allena. Sería interesán, como siñalamos, fer serbir una forma bien biba en o mundo d'o campo -encara que tot siga precariamén- como ye treballar ta altri (u a común: treballar pa otri). De nuebas cal tornar enta l'este y beyer que en catalán tenemos formas prou parexitas: treballar per compte d'altri.
Pos, sí, me soi referindo a ixe grupo que recorrió buena cosa de lugars con a suya mosica. Un grupo que dimpués ya de cualques años, se troba a faltar. Sí, en beras, tenemos altros grupos que cantan en aragonés u en castellano, fan serbir os instrumentos tradizionals y tienen letras bien boniquetas. Pero, con tot y con ixo, se troba a faltar a "pachanga" -en o buen sentito d'a parola- que meteban en o eszenario.
Un grupo que cantó en castellano, en aragonés, en catalán y mesmo en asturiano. Y qué? Garra problema. Agora si belún s'atribise a fer-lo, tal como son as cosas, ya sería debán d'o chuez.
Un grupo con o que crexió una chenerazión d'aragoneses, con o que prou que bailón, s'encapinón y, más que más, se dibertión: bidon a bida d'altra traza. Agora ixe mesmo referén -chusto o mesmo-, encara que en tenemos altros y tamién prou balidos, ya no bi ye. Una altra chenerazión -ya gran- dezidió de fer d'els as letras d'Ixo Rai!. Toz chuntos.
Un chicot omenache...
Antes nos jodébanos pero, a lo menos, bailábanos...ixo rai!
Como siempre gosamos meter bel texto en aragonés, tornamos a fer-lo. Ixo sí, siempre mirando que siga de diferens puestos. En ista ocasión, tornamos ta Sobrarbe, pero, antiparte, enta una d'ixas "zonas blancas", an que parex que, seguntes quí, no se charra una luenga diferén d'a d'o Imperio. Ai, en Bestué qué aragonés más bonico no se i charra(ba), ixe aragonés zentral tan beroyo.
Pillo lo texto d'a rebista El Gurrión, que s'edita en A Buerda. En concreto d'o numero 115 y l'autor ye Saturnino Puértolas, d'o lugar de Bestué.
Reproduzco tal como ye o texto orichinal (se pare cuenta en que bi ha buena cosa de castellanismos y, entre altras cosas, en o toponimo Balbastro -que se replega por tot o territorio d'o nuestro biellizo país-).
(Saturnino, veterano suscriptor de la revista, nos manda, de puño y letra, esta pequeña crónica de la recuperación en Bestué de una vieja tradición: “as esquilladas de l´ivierno”. En la transcripción del texto, se ha podido deslizar algún error de interpretación, aunque esperamos que no haya sido así. Se ha respetado la ortografía utilizada por nuestro colaborador).
Después de más de 50 años, sonaron os cuartizos por as calles de Bestué, o día 17 de chinero (San Antón) en una esquillada.
En a mía infancia se feba desde o dia los Reyes asta este día, todas as noches. Aunque aquí beigas to mullers y solo un hombre, antes solo feban as esquilladas os mozos y os crios ya gordos. Se feban por as calles, asta San Juan, a Colladeta, O Sarrate, a Costaniella, a Cruz de Cumo, as eras da Ruala… Esto to yera alredol do lugar. Esta esquillada la organizó esta muller que se be en medio d´a foto con os cuartizos: Mari Carmen Puértolas Solans, de casa Marcial de Bies, residente en Monzón. Su padre (Miguel Puértolas), de Bestué, de casa Antón de Mur, casau ta Bies.
Como digo, Mari Carmen, tubo o balor de subilos de propio de Monzón pa fer esto, en colaboración con Nuri Puértolas Villacampa y sus hijas de casa Cerolas de Puértolas y su madre de Bestué: Pilar Villacampa Garcés.
Boy a seguir fendo un pequeño relato de o que abrán andau estos cuartizos desde a montaña Sesa, o de Puértolas, Bestué.
¡Cuántas beces abrez cruzau a plana Puértolas t´arriba y t´abajo!
Cuántas beces abrez dormiu en Abuerda. Cuántas veces abrez pasau por L´Aínsa, A Mata, San Benito, a punta sierra de Naval; Naval por mitá d´o lugar, Cuello de Hoz, Mesón de Hoz, el Coso de Balbastro, dirección montes abajo y allá, como por ejemplo, el año 1968 a monte Lizana, en las Cellas, Ponzano, Barbuñales, estaban con los de mi casa: casa Aines.
Tos doy gracias por permitirme fer as fotos y este escrito, mullers y críos. T´os animo pa que sigaz conservando y recuperando nuestra historia y nuestra cultura pasada porque sino lo femos nosotros, nadie lo fará ya. Gracias.
Ya fa tiempo que un lector andaluz d'Onsera (desconoxco si ye asiduo, puntual u casual) arribó enta casa mía (me refiero a Onsera) y escribió un mensache a o correu d'o blog (espelunga@gmail).
Allí me comentaba que, en beyer que soi buen amigo d'os onsos y 'amigo' de l'aragonés, en Jaén existe un riu denominato Onsares (feito que yo desconoxeba de tot). Tamién, por altra parte, ye un lugaret de Villarrodrigo, en a Sierra de Segura, en Jaén.
O caso ye que iste compañero nos daba más datos, a saber qué interesans: en primer puesto, siñalaba la existenzia d'onsos -antes más- en ixa zona (ye de dar que agora no'n i queda garra), antiparte, menzionaba que os aragoneses (no os d'agora, que son bien fenians; sino ixos d'os tiempos d'a denominata Reconquista, ixos sí que yeran pinganeters) estión por ixos territorios -i abió buena cosa de contacto entre aragoneses y andaluzes, más que más nabatiando (allí lo conoxen como maderada) por os rius y o comerzio d'o pin y os aragoneses se i quedaban- y mesmo, continaba o compañero, ha quedato rasgos aragoneses en a parla d'a zona.
Con toz istos datos, o compañero me preguntaba por a posible relazión d'a forma aragonesa 'onso' y o toponimo andaluz Onsares. Yo, modestamén, le siñalé o siguién: que si somos debán d'un forma en plural, como el m'indicaba y asinas lo creigo, o sufixo -ar en aragonés, como en castellano, tiene funzión locatiba; por exemplo tenemos: trunfar 'patatar', fayar/fabar, pinar, caxicar, buxicar, chuncar, alizonar... Por o que talmén onsar significase 'puesto(s) d'onsos'. Como siempre me fundamentaba en a parla biba (se beigan os treballos de Pilar Benítez sobre l'ansotano, a gramatica de Nagore, etz.). Ya digo que ixo ye una impresión personal (talmén enzertata, talmén entibocata), pa ixo son os Coromines qui nos han de dar luz a os de demás. Altra cosa interesán: a radiz ye l'aragonesa, ons-. Si paramos cuenta, en castellano ye oso; en catalán, ós; en oczitano, ors; en franzés, ours. Por o que garra d'ixas luengas tiene a -n-, por o que talmén no tenese orichen en ixas luengas (caldría mirar altras luengas). Ixa -n- ye un rasgo que, seguntes Coromines, ye esclusibo de l'aragonés y el la explicaba por interferenzia d'o indefinito un.
Con tot isto, yo miré dimpués -ya fa meses- informazión y me trobé que en Onsares bi ha un toponimo elocuén y claro: La Dehesa del Oso. Ye de dar que nos confirma que, en primerías, i abió onsos en a zona (y que Onsares puede estar relazionato con a presenzia d'onsos y, de bez, con La Dehesa del Oso). En segundo puesto, no i aparix a forma 'onso' u deribatos, i aparix a castellana oso.
Allí abaxo (jolio en o cobaxo d'a Peninsula) bi abió onsos (ixo ya lo sabébanos; y bi'n abió en tota Europa en tiempos no guaire anzestrals -leigamos libros d'onsos-), pero tamién chen que parló en aragonés y bi dixó rastro d'a luenga?
De cabo cuan a Naturaleza (que no natura) ha de dezir, porque l'obligan, quí manda en a Tierra. Y prou que a sobén s'encarraña asabelo y diz: "ya ye prou, que soi fartiza de toz busaltros. Qué soz fendo con yo!". Bueno, no sé si lo diz, pero regular que lo piensa. En iste sentito, quiero fer memoria d'as parolas que, debán d'o tierratremo que sobatió Caracas, dizió Bolívar: "si la naturaleza se opone, lucharemos contra ella y la someteremos". Pos, no, ni o propio Bolívar (si ye beridico que lo dizió) puede con a naturaleza, con o poder d'a Tierra. Encara que, en tot caso, o pensamiento de Bolívar sobre a naturaleza ye muito más amplo y con ideyas interesans -altras no'n son pas-. Agora os Bolívars que fan d'a Naturaleza como un esclau, que luitan cuentra ella, s'han multiplicato.
Fa poco leyé que en bente años, d'ibierno no bi abrá chelo en l'Artico. Faborex a dengún? Pos ye claro que a las multinazionals que asinas podrán alcorzar y os suyos barcuzios ferán biaches muito más curtos (agora s'entiende tot, no?). Y qué parlar d'Aral u os ibons pirinencos. Bi ha soluzión?
A o que imos: de bez, a naturaleza nos abisa y nos proporziona beroyos fenomenos naturals, como os que se i pueden beyer aquí. Altros fenomenos son catastroficos (un exemplo bien claro, en son os tsunamis), y belún d'els prebocato por o ser umano.
Aurora boreal:
Pero si un inzendio encorre a os lugars y a la chen, rai que tiengan millons d'euros: no podrá fer cosa. A impotenzia ye a mesma. Qué ferá un rico si casa suya se crema? Fuir a las cuatre suelas. Ixo sí, si un tierratremo sobate a la India, bi abrá 1.000 muertos, si o mesmo tierratremo sobate Chapón, ne b'abrá 2 (y será por bella enruena que les cayón en o tozuelo).
Breus y chicoz apuntes pa sentenziar que no tos/nos saldrá de baldes o que soz fendo...